Η φετινή 10η Οκτωβρίου μάς καλεί να περάσουμε από την ακρόαση στη δράση.

Κάθε χρόνο στις 10 Οκτωβρίου, η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας μάς θυμίζει ότι η ψυχική υγεία δεν είναι πολυτέλεια ούτε ζήτημα λίγων. Είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και αφορά την οικογένεια, το σχολείο, την εργασία, τη γειτονιά, ολόκληρη την κοινωνία.

Η ημέρα καθιερώθηκε το 1994, με πρωτοβουλία της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Ψυχικής Υγείας και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Στόχος της ήταν να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη και να σπάσει τη σιωπή γύρω από τα ψυχικά νοσήματα. Τρεις δεκαετίες μετά, το μήνυμα παραμένει επίκαιρο, και κάθε χρονιά το κεντρικό του θέμα δείχνει πού χρειάζεται να στρέψουμε την προσοχή μας.

«Ακούγοντας τις βιωμένες εμπειρίες: αληθινές φωνές, ουσιαστική αλλαγή»

Αυτό είναι το σύνθημα του 2026. Ως «βιωμένη εμπειρία» νοείται η γνώση που αποκτά κάποιος επειδή έζησε ο ίδιος μια κατάσταση, και όχι επειδή απλώς διάβασε ή άκουσε γι’ αυτήν. Ένας άνθρωπος που πέρασε μια ψυχική δυσκολία ξέρει πράγματα που δεν διδάσκονται σε καμία αίθουσα και δεν προκύπτουν από καμία έρευνα. Ξέρει πού «μπάζει» ένα σύστημα φροντίδας, ποια εμπόδια δεν φαίνονται απ’ έξω, τι βοηθά και τι πληγώνει.

Συχνά, όμως, οι άνθρωποι αυτοί καλούνται να μοιραστούν την ιστορία τους και ύστερα μένουν έξω από τις αποφάσεις που τους αφορούν. Η ουσιαστική συμμετοχή απαιτεί κάτι παραπάνω από το να ακουστεί κάποιος. Σημαίνει να έχει λόγο στον σχεδιασμό των υπηρεσιών, να συμμετέχει σε προσεγγίσεις όπου οι ίδιοι οι άνθρωποι με παρόμοια εμπειρία στηρίζουν ο ένας τον άλλον, να αμφισβητεί το στίγμα και να ζητά λογοδοσία. Όταν συμβαίνει αυτό, τα συστήματα ψυχικής υγείας γίνονται πιο ανθρωποκεντρικά, πιο σεβαστικά προς τα δικαιώματα και πιο κοντά στις πραγματικές ανάγκες.

Ένα μέρος της εμπειρογνωμοσύνης αυτής δεν ανήκει σε κανέναν ειδικό, ούτε σε έναν μόνο άνθρωπο. Η βιωμένη εμπειρία παίρνει πολλές μορφές και κανείς δεν μπορεί να μιλήσει εκ μέρους όλων. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε πολλές φωνές, όχι μία «αντιπροσωπευτική».

Τι δείχνουν τα νούμερα

Τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας δείχνουν πόσο δρόμος μένει ακόμη:

• Μόλις το 37% των χωρών που απάντησαν στην πιο πρόσφατη διεθνή έρευνα έχει εντάξει ανθρώπους με βιωμένη εμπειρία στην εκπαίδευση των επαγγελματιών της πρωτοβάθμιας φροντίδας.
• Το 45% συνεργάζεται σταθερά μαζί τους στον σχεδιασμό, την παροχή ή την παρακολούθηση των υπηρεσιών.
• Το 59% ανέφερε ότι η νομοθεσία για την ψυχική υγεία διαμορφώθηκε σε διαβούλευση μαζί τους.

Η συμμετοχή, με άλλα λόγια, ακόμη δεν είναι κανόνας. Παραμένει εξαίρεση.

Από τα ιδρύματα στην κοινότητα

Μία από τις μεγαλύτερες προτεραιότητες των ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία είναι η αποϊδρυματοποίηση. Τα ψυχιατρικά ιδρύματα μακράς παραμονής τείνουν να απομονώνουν και πολύ συχνά συνδέονται με φροντίδα χαμηλής ποιότητας, με καταναγκασμό και με παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι άνθρωποι ζητούν να ζουν με αξιοπρέπεια και ελευθερία, με στήριξη μέσα στην κοινότητά τους και πρόσβαση σε στέγαση, εκπαίδευση, εργασία και κοινωνική υποστήριξη.

Η μετάβαση, όμως, γίνεται αργά. Μόνο περίπου μία στις δέκα χώρες έχει περάσει πλήρως από την ιδρυματική φροντίδα σε μοντέλα βασισμένα στην κοινότητα, ενώ περίπου οι μισές βρίσκονται ακόμη στα πρώτα στάδια. Σχεδόν οι μισές εισαγωγές σε ψυχιατρικά νοσοκομεία είναι ακούσιες και περισσότερες από μία στις πέντε νοσηλείες διαρκούν πάνω από ένα χρόνο. Η αποϊδρυματοποίηση δεν σημαίνει απλώς κλείσιμο δομών. Απαιτεί προσεκτικά σχεδιασμένη μετατόπιση πόρων, υπηρεσιών και στήριξης, ώστε κανείς να μην μένει χωρίς φροντίδα. Ο ΠΟΥ ετοιμάζει σχετικές πρακτικές κατευθυντήριες γραμμές.

Το στίγμα παραμένει εμπόδιο

Ένα από τα πιο επίμονα εμπόδια είναι το στίγμα. Οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα οδηγούν σε αποκλεισμό και περιθωριοποίηση όσων αντιμετωπίζουν κάποια ψυχική διαταραχή. Το στίγμα διαιωνίζεται όταν οι ψυχικές διαταραχές συνδέονται αντιεπιστημονικά με την επικινδυνότητα, όταν παρουσιάζονται ως ανίατες, παρά την πρόοδο των τελευταίων δεκαετιών στη θεραπεία τους, ή όταν παραβιάζεται το ιατρικό απόρρητο. Όποιος έχει δημόσιο λόγο φέρει ευθύνη για τα λόγια που επιλέγει.

Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς

Η αλλαγή δεν περιμένει μόνο από κυβερνήσεις και οργανισμούς. Ξεκινά και από καθημερινές επιλογές:

• Να ακούμε χωρίς να κρίνουμε. Όταν κάποιος μοιράζεται μια δυσκολία, ο χώρος που του δίνουμε μετράει περισσότερο από τις έτοιμες συμβουλές.
• Να προσέχουμε τη γλώσσα μας. Λέξεις που στιγματίζουν, στερεοτυπικά αστεία και ετικέτες πληγώνουν και κρατούν τους ανθρώπους μακριά από τη βοήθεια.
• Να αναζητούμε βοήθεια νωρίς. Η έγκαιρη παρέμβαση κάνει διαφορά και η ζήτηση υποστήριξης είναι πράξη φροντίδας, όχι αδυναμίας.
• Να στηρίζουμε τη συμμετοχή. Εκεί που παίρνονται αποφάσεις για την ψυχική υγεία, ας ρωτάμε ποιοι από όσους έχουν ζήσει τη δυσκολία κάθονται στο τραπέζι.

Μαζί, όχι απλώς για

Το μήνυμα της φετινής ημέρας συμπυκνώνεται σε μια φράση: ας χτίσουμε συστήματα ψυχικής υγείας μαζί με τους ανθρώπους που τα έχουν ανάγκη, και όχι απλώς για αυτούς. Η φροντίδα της ψυχικής υγείας δεν περιορίζεται στην αντιμετώπιση των δυσκολιών. Συνδέεται με την ποιότητα ζωής, τις ανθρώπινες σχέσεις, την αλληλεγγύη και το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να ζει με αξιοπρέπεια.

Γιατί η ψυχική υγεία δεν αφορά μόνο όποιον δυσκολεύεται. Μας αφορά όλους.

Το 2λεπτο βίντεο που ακολουθεί δημιουργήθηκε με σκοπό την ευαισθητοποίηση των ανθρώπων για το συνάνθρωπο που στιγματίζεται.