Κάθε χρόνο, την τρίτη Κυριακή του Αυγούστου, γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Φάρων, ένας θεσμός που καθιερώθηκε το 2003 με πρωτοβουλία της Διεθνούς Ένωσης Φαροφυλάκων. Στόχος της ημέρας είναι να θυμίσει στο κοινό πόσο κρίσιμο ρόλο έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν οι φάροι στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, αλλά και να τιμήσει τη δουλειά των φαροφυλάκων, που για δεκαετίες εργάζονταν κάτω από αντίξοες συνθήκες, συχνά σε απομονωμένα βράχια στη μέση του πελάγους. Στο πλαίσιο του εορτασμού, πολλοί φάροι ανοίγουν τις πόρτες τους στο κοινό, αναδεικνύοντας τον ρόλο τους όχι μόνο ως ναυτιλιακών βοηθημάτων αλλά και ως μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς.

Και λίγες χώρες μπορούν να διεκδικήσουν τόσο βαθιά σχέση με τους φάρους όσο η Ελλάδα.

Η αρχή βρίσκεται στην αρχαιότητα

Πολύ πριν χτιστεί ο περίφημος Φάρος της Αλεξάνδρειας, ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου, η Ελλάδα είχε ήδη το δικό της σύστημα προειδοποίησης για τους ναυτικούς. Στο επικίνδυνο πέρασμα ανάμεσα στο νότιο Πήλιο και τη Σκιάθο, ένα στενό μπουγάζι γεμάτο υφάλους που είχε προκαλέσει αμέτρητα ναυάγια από την αρχαιότητα, ο Ξέρξης έχτισε το 480 π.Χ. έναν ψηλό πέτρινο πύργο πάνω στον ύφαλο που σήμερα λέγεται «Λευτέρης». Πρόκειται για το αρχαιότερο γνωστό κατασκευασμένο σύστημα ασφάλειας ναυσιπλοΐας στον κόσμο, περίπου 250 χρόνια πριν από τον φάρο της Αλεξάνδρειας. Χτίστηκε με δολομίτη από τα ορυχεία της Σηπιάδας, με κομμάτια βράχου που έφταναν μισό τόνο το καθένα. Τμήματα του κτίσματος ανασύρθηκαν από δύτες του Πολεμικού Ναυτικού το 1928 και βρίσκονται σήμερα στον Πειραιά. Παρά την ύπαρξή του, η περιοχή συνέχισε να «καταπίνει» πλοία ακόμη και τον 20ό αιώνα.

Ένα δίκτυο 120 πέτρινων φάρων

Το σύγχρονο ελληνικό φαρικό δίκτυο άρχισε να χτίζεται μετά την Επανάσταση του 1821 και σήμερα αριθμεί περίπου 120 πέτρινους παραδοσιακούς φάρους, σχεδιασμένους ώστε να φιλοξενούν και τον φαροφύλακα, με χώρους διαμονής και αποθήκευσης καυσίμου. Πολλοί από αυτούς παραμένουν ζωντανά μνημεία της ναυτικής μας ιστορίας, αν και αρκετοί έχουν υποστεί τη φθορά του χρόνου.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν κάποιοι για την ομορφιά και την ιδιαιτερότητά τους:

• Τουρλίτης, Άνδρος – Ο μοναδικός φάρος της χώρας χτισμένος πάνω σε βράχο μέσα στη θάλασσα, από το 1887.

• Άγιοι Θεόδωροι, Κεφαλονιά – Χτίστηκε επί αγγλικής διοίκησης, καταστράφηκε από σεισμό τον 20ό αιώνα και ξαναχτίστηκε πιστά στην αρχική του μορφή.

• Αντικύθηρα – Στο ακρωτήριο Απολυτάρες, προσβάσιμος παλαιότερα μόνο με βάρκα.

• Ναύπακτος – Δεσπόζει στο ενετικό λιμάνι από το 1909.

• Χανιά – Από τους παλαιότερους της χώρας, χτισμένος τον Μεσαίωνα από τους Ενετούς και μεταμορφωμένος τον 19ο αιώνα σε μιναρέ από τους Αιγύπτιους.

• Δουκάτο, Λευκάδα – Πάνω στα λευκά βράχια με τη θρυλική ιστορία, ιδανικό σημείο για ηλιοβασίλεμα.

• Μελαγκάβι, Λουτράκι – Πάνω από έναν αιώνα στο ακρωτήριο.

• Άγιος Νικόλαος, Ρόδος – Χτισμένος τον 19ο αιώνα από τους Γάλλους μέσα στο Κάστρο.

• Ταίναρο, Μάνη – Σηματοδοτεί το νοτιότερο άκρο της ηπειρωτικής Ελλάδας από το 1882.

• Ακρωτήρι, Σαντορίνη – Έργο της Γαλλικής Εταιρείας Φάρων του 1892, ύψους 10 μέτρων.

Από το αρχαίο αλεώριο του Ξέρξη μέχρι τον φάρο πάνω στον βράχο της Άνδρου, οι ελληνικοί φάροι δεν είναι απλώς ναυτιλιακά σημεία· είναι κομμάτι της ιστορίας μιας χώρας που ανέκαθεν είχε τη θάλασσα στο DNA της. Η Παγκόσμια Ημέρα Φάρων είναι μια καλή αφορμή να τους θυμηθούμε.

Ο πιο απομονωμένος φάρος στον κόσμο

Αν η Ελλάδα διεκδικεί τον τίτλο του αρχαιότερου φάρου στον πλανήτη, ο τίτλος του πιο απομονωμένου ανήκει στην Ισλανδία. Πρόκειται για τον φάρο Thridarangar («τρεις βράχοι»), χτισμένο πάνω σε έναν απόκρημνο βράχο περίπου 40 μέτρα πάνω από την επιφάνεια του Ατλαντικού, κοντά στα νησιά Westman, έξι περίπου μίλια από τις ισλανδικές ακτές.

Η κατασκευή του, το 1939, λίγο πριν ξεσπάσει ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ήταν μια αληθινή περιπέτεια. Χωρίς ελικόπτερα για τη μεταφορά υλικών και εργατών, οι άνθρωποι έφταναν με βάρκα ως τον βράχο και στη συνέχεια αναρριχούνταν σε αυτόν με τη βοήθεια έμπειρων ορειβατών από τα γειτονικά νησιά. Σε ένα σημείο της ανάβασης, όπου δεν υπήρχε κανένα πάτημα, οι εργάτες κατέφευγαν σε έναν εντυπωσιακό αυτοσχεδιασμό: ο ένας γονάτιζε, ο δεύτερος ανέβαινε στην πλάτη του και ο τρίτος σκαρφάλωνε πάνω από τους άλλους δύο για να συνεχίσει προς την κορυφή. Το όλο εγχείρημα γινόταν μέσα σε κρύο, βροχή και δυνατούς ανέμους, με το παραμικρό λάθος βήμα να μπορεί να σημαίνει πτώση στον ωκεανό.

Σήμερα, ένα μικρό ελικοδρόμιο πάνω στον βράχο επιτρέπει στους τεχνικούς συντήρησης να προσγειώνονται με ελικόπτερο για τις απαραίτητες εργασίες, διανυκτερεύοντας εκεί όταν χρειάζεται — με μοναδική συντροφιά, όπως έχουν περιγράψει, φάλαινες δολοφόνους να κολυμπούν στα γύρω νερά.

Δύο ιστορίες, δύο άκρα του κόσμου: η μία μιλά για τον πρώτο φάρο που έχτισε ποτέ ο άνθρωπος, στα ελληνικά νερά του Αιγαίου, η άλλη για το πιο ακραίο σημείο όπου τολμήσαμε να στήσουμε έναν, στη μέση του Ατλαντικού. Και οι δύο, όμως, λένε την ίδια βασική ιστορία — της επιμονής του ανθρώπου να δαμάσει τη θάλασσα και να προστατέψει όσους ταξιδεύουν πάνω της.