Κάθε χρόνο στις 17 Ιουλίου ο κόσμος τιμά την Παγκόσμια Ημέρα Διεθνούς Δικαιοσύνης, μια ημέρα αφιερωμένη στην υπόμνηση ότι τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, η γενοκτονία και τα εγκλήματα πολέμου δεν πρέπει ποτέ να μένουν χωρίς λογοδοσία. Η ημερομηνία δεν επελέγη τυχαία: στις 17 Ιουλίου 1998, στη Ρώμη, η διεθνής κοινότητα υιοθέτησε το Καταστατικό της Ρώμης, τη συνθήκη που έθεσε τα θεμέλια για τη σύσταση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (ΔΠΔ), με έδρα τη Χάγη.

Η γέννηση μιας ιδέας που ωρίμασε αργά

Η ιδέα μιας μόνιμης διεθνούς δικαιοσύνης δεν ήταν καινούργια το 1998. Οι ρίζες της ανάγονται στα δικαστήρια της Νυρεμβέργης και του Τόκιο, που συστάθηκαν αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο για να δικάσουν τα εγκλήματα του ναζισμού και του ιαπωνικού μιλιταρισμού. Δεκαετίες αργότερα, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η φρίκη των πολέμων στη Γιουγκοσλαβία και η γενοκτονία στη Ρουάντα ώθησαν το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ να συστήσει δύο ad hoc δικαστήρια. Ήταν όμως προσωρινές λύσεις σε ένα διαρκές πρόβλημα, και αυτό ακριβώς οδήγησε στην ανάγκη ενός μόνιμου, θεσμοθετημένου οργάνου.

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο

Το ΔΠΔ τέθηκε επίσημα σε ισχύ το 2002, όταν το Καταστατικό της Ρώμης συγκέντρωσε τον απαιτούμενο αριθμό επικυρώσεων. Πρόκειται για το πρώτο μόνιμο διεθνές δικαστήριο με αρμοδιότητα να διώκει άτομα -όχι κράτη- για γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, εγκλήματα πολέμου και το έγκλημα της επίθεσης. Η Ελλάδα κύρωσε το Καταστατικό με τον Νόμο 3003/2002, ενσωματώνοντας τη χώρα στο σύστημα αυτό εξ αρχής.

Η λειτουργία του δικαστηρίου, ωστόσο, παραμένει εξαρτημένη από την πολιτική βούληση των κρατών. Δεν έχουν προσχωρήσει στο Καταστατικό χώρες με μεγάλη διεθνή επιρροή, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα, η Ρωσία, η Ινδία και το Ισραήλ, γεγονός που περιορίζει τη δικαιοδοσία του δικαστηρίου και τροφοδοτεί μια διαρκή συζήτηση για την πραγματική εμβέλεια της διεθνούς δικαιοσύνης.

Το ρόλο της Συμμαχίας για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο

Η καθιέρωση της 17ης Ιουλίου ως Παγκόσμιας Ημέρας Διεθνούς Δικαιοσύνης δεν προήλθε από απόφαση κάποιου κράτους ή διεθνούς οργανισμού, αλλά από πρωτοβουλία της «Συμμαχίας για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο» (Coalition for the International Criminal Court), ενός ευρύτατου δικτύου μη κυβερνητικών οργανώσεων που δραστηριοποιήθηκε ήδη από τη δεκαετία του 1990 για να στηρίξει τη σύσταση ενός μόνιμου διεθνούς ποινικού δικαστηρίου. Ο συνασπισμός αυτός συνεχίζει μέχρι σήμερα να παρακολουθεί το έργο του ΔΠΔ, να πιέζει για περισσότερες επικυρώσεις του Καταστατικού και να αναδεικνύει υποθέσεις όπου η διεθνής δικαιοσύνη καλείται να δώσει απαντήσεις.

Γιατί έχει σημασία σήμερα

Η Παγκόσμια Ημέρα Διεθνούς Δικαιοσύνης δεν είναι μια τυπική επέτειος. Σε μια εποχή με ενεργές ένοπλες συγκρούσεις, εκτοπισμούς πληθυσμών και καταγγελίες για εγκλήματα πολέμου σε πολλά σημεία του πλανήτη, η ύπαρξη ενός θεσμικού μηχανισμού λογοδοσίας αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, ακαδημαϊκοί και νομικοί σε όλο τον κόσμο χρησιμοποιούν τη μέρα αυτή για να υπενθυμίσουν πως η ατιμωρησία δεν είναι αναπόφευκτη μοίρα, αλλά επιλογή που μπορεί να αντιστραφεί μέσα από θεσμούς, τεκμηρίωση και διεθνή αλληλεγγύη.

Το δικαστήριο έχει επανειλημμένα δοκιμαστεί από την πραγματικότητα των διεθνών σχέσεων. Η απουσία ισχυρών κρατών από το Καταστατικό, η δυσκολία εκτέλεσης ενταλμάτων σύλληψης όταν οι κατηγορούμενοι βρίσκονται εκτός της δικαιοδοσίας συνεργαζόμενων χωρών, καθώς και οι κατηγορίες για επιλεκτική εφαρμογή της δικαιοσύνης, αποτελούν διαρκή σημεία κριτικής. Παρά ταυτα, η ίδια η ύπαρξη ενός μόνιμου θεσμού, αντί για ad hoc δικαστήρια που συστήνονται εκ των υστέρων, θεωρείται από πολλούς νομικούς σημαντικό βήμα προς μια πιο συνεπή και προβλέψιμη διεθνή τάξη πραγμάτων.

Η διάσταση της μνήμης για την ελληνική διασπορά

Για την ελληνική διασπορά, που έχει βιώσει ιστορικά τραύματα συνδεδεμένα με πολεμικά εγκλήματα και γενοκτονίες -από τη Μικρασιατική Καταστροφή έως τον Πόντο- η 17η Ιουλίου λειτουργεί και ως υπενθύμιση της σημασίας της συλλογικής μνήμης. Η μνήμη αυτών των γεγονότων δεν είναι απλώς ιστορική αναφορά, αλλά και επίκληση μιας αρχής: ότι η βία και η καταστροφή πληθυσμών χρειάζονται θεσμική καταγραφή και αναγνώριση, ακόμη και όταν η δικαστική δίωξη δεν είναι πλέον εφικτή λόγω παρέλευσης χρόνου.

Η διεθνής δικαιοσύνη, όσο ατελής κι αν παραμένει, συνιστά ένα από τα λίγα εργαλεία που έχει η ανθρωπότητα για να μετατρέπει τη μνήμη σε λογοδοσία. Κάθε 17η Ιουλίου, η επέτειος αυτή καλεί όχι μόνο κράτη και θεσμούς, αλλά και κοινότητες σε όλο τον κόσμο -όπως η ελληνική παροικία στο Μόναχο και αλλού- να στέκονται απέναντι στη λήθη, διεκδικώντας ένα μέλλον όπου η δικαιοσύνη δεν θα είναι προνόμιο των ισχυρών, αλλά δικαίωμα όλων.