Υπάρχει ένα μπαλκόνι στη Θήβα, από όπου σχηματίζεται ένα παράξενο τρίγωνο. Στη μια γωνία, σε απόσταση αναπνοής (περίπου 200 μέτρα), ο πύργος του Σαιντ Ομέρ και το μουσείο, μάρτυρες μιας ιστορίας χιλιάδων ετών. Λίγο πιο δεξιά, όχι πολύ μακρύτερα, οι ανεμογεννήτριες ενός αιολικού πάρκου γυρίζουν αργά στον ορίζοντα, μια αναπόφευκτη εικόνα της εποχής μας. Και στην τρίτη γωνία, στον χώρο της Ένωσης Μικρασιατών, ο ίδιος ο συνοικισμός — ο μοναδικός μικρασιατικός προσφυγικός οικισμός που έχει απομείνει σε όλη την Ελλάδα με αυτή τη μορφή.

Τρεις κορυφές, τρεις εποχές, ένα συναίσθημα που δεν έχει μία μόνο λέξη: χαρμολύπη. Χαρά που η αρχαία πόλη είναι τόσο κοντά, που η πρόοδος είναι ορατή στον ορίζοντα, που η γειτονιά είναι ακόμα εδώ, ζωντανή, με ανθρώπους που δεν κατέθεσαν τα όπλα. Και λύπη, γιατί ανάμεσα σε δύο συμβολικά ορόσημα προόδου (το ένα αρχαίο, το άλλο σύγχρονο) η μνήμη της προσφυγιάς κινδυνεύει να μείνει η μοναδική κορυφή του τριγώνου που κανείς δεν φροντίζει. Κι όμως, όσοι στέκονται σε εκείνο το μπαλκόνι δεν μιλούν με απόγνωση, αλλά με μια συγκρατημένη αισιοδοξία και την πεποίθηση ότι στο τέλος κάτι καλό θα συμβεί. Γιατί αυτός ο συνοικισμός δεν επιτρέπεται να χαθεί.

Μια βόλτα που δεν κρύβει τίποτα

Αρκεί όμως μια βόλτα στα στενά της συνοικίας για να καταλάβεις πόσο εύθραυστη είναι αυτή η αισιοδοξία. Τα περισσότερα κτίρια, αν και κατεστραμμένα, θυμίζουν ακόμα την παλιά φινέτσα και αρχοντιά της Μικρασίας, μπαλκόνια, πόρτες που κάποτε ήταν φτιαγμένες με φροντίδα και υπερηφάνεια, σήμερα σκεπασμένες από τη φθορά. Κάπου-κάπου, σε κάποιο στενό σοκάκι, ξεπροβάλλουν όμορφες ζωγραφιές, απομεινάρια από τα τελευταία πολιτιστικά δρώμενα που έγιναν εκεί, μια νότα χρώματος μέσα στην εγκατάλειψη. Και σκορπισμένες ανάμεσα στα ερείπια, μερικές τελευταίες τσιμεντένιες σκάφες, μάρτυρες μιας καθημερινότητας που κάποτε κύλησε εκεί με τον δικό της ρυθμό.

Οι λιγοστοί ιδιοκτήτες που έχουν απομείνει εκεί ζουν αγανακτισμένοι, χωρίς να μπορούν να κάνουν τίποτα, ανάμεσα σε καταλήψεις εγκαταλελειμμένων σπιτιών και ρευματοκλοπές — μια πραγματικότητα που έχει αφεθεί, όπως λένε οι ίδιοι, στο έλεος του Θεού από την πολιτεία. Για συνθήκες υγιεινής δεν γίνεται καν λόγος.

Ένας παππούς σε σταματάει σχεδόν παρακαλώντας να ακούσεις το πρόβλημά του. Λίγο πιο πέρα, μια κυρία λέει με απόγνωση ότι η κατάσταση έχει φτάσει στο απροχώρητο. Κάποιος άλλος βρίζει, απειλεί θεούς και δαίμονες και τη δημοτική αρχή, θυμίζοντας ότι έρχονται εκλογές. Παραδίπλα, κάποιοι χαιρετούν κουνώντας καταφατικά το κεφάλι, σαν να λένε «ναι, όλα καλά εδώ». Και κάπου-κάπου, κάποιοι άλλοι, ενοχλημένοι από την παρουσία και τη βόλτα σου, ρίχνουν ερωτήσεις χωρίς καν να περιμένουν απάντηση, σχεδόν σαν μηχανισμός άμυνας γύρω από κάτι που δεν αντέχει το φως.

Αυτή είναι η άλλη όψη του συνοικισμού: όχι ρομαντική, όχι εξιδανικευμένη. Μια γειτονιά όπου η φινέτσα του χθες παλεύει να φανεί μέσα από τη φθορά του σήμερα, όπου η εγκατάλειψη εκ μέρους της πολιτείας έχει αφήσει κενό, και το κενό αυτό το γεμίζει η παρανομία — σε βάρος ακριβώς εκείνων που έχουν μείνει πιστοί στα σπίτια και στη μνήμη τους.

Οι άνθρωποι που δεν κατέθεσαν τα όπλα

Η Ένωση Μικρασιατών Θήβας δεν περίμενε κανέναν να έρθει να σώσει τη γειτονιά. Όσοι μεγάλωσαν εκεί ξέρουν καλά ότι ο συνοικισμός δεν είναι «άβατο», όπως τον φοβούνται πολλοί απ’ έξω. Είναι σπίτια με ιστορία, δρόμοι με όνομα και αιτία, αυλές όπου ακόμα μυρίζει καφές και μαστίχα κάποια απογεύματα.

Γι’ αυτό, πριν από λίγο καιρό, οργάνωσαν τις «Ιωνικές Μέρες» — ένα πενθήμερο που δεν ήταν απλώς μια γιορτή, ήταν μια πράξη αντίστασης στη λήθη. Εκατό άνθρωποι την ημέρα περπάτησαν στα στενά της συνοικίας ακούγοντας ιστορίες: ποιο μαγαζί ήταν πού, γιατί λέγεται έτσι αυτός ο δρόμος, ποιοι επιστήμονες μεγάλωσαν σε αυτά τα σπίτια. Ένας κουλουρτζής μοίραζε κουλούρια Θεσσαλονίκης. Ένας ντελάλης ανάγγελλε το γλέντι. Δύο παιδιά έπαιζαν βιολί και μπουζούκι σε κάθε γωνιά. Και μια ηλικιωμένη Μικρασιάτισσα κερνούσε τον κόσμο μιλώντας στη γλώσσα και τη ντοπιολαλιά που έφεραν οι πρόγονοί της από την άλλη πλευρά του Αιγαίου.

Δεν ήταν θέατρο για τουρίστες. Ήταν, όπως το περιγράφουν οι ίδιοι, ένα «restart» — μια ανάσα ζωής που έφερε τους ανθρώπους πίσω στα τμήματα του συλλόγου, στο χορευτικό που από 40 άτομα έφτασε σήμερα τα 100, στη χορωδία, στη ζωγραφική και το θέατρο για τα παιδιά. Και ετοιμάζονται και για φέτος όμορφα πράγματα για μικρούς και μεγάλους. Ήδη έχουν δρομολογηθεί δράσεις που θα ανακοινωθούν τις επομενες μέρες.

Ένας θησαυρός που λιώνει σιωπηλά

Πίσω από τις γιορτές, όμως, υπάρχει μια αγωνία πιο σιωπηλή. Εκατοντάδες ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν μαζευτεί μέχρι σήμερα με στιγμιότυπα από τη Μικρασία, από τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης, από πρόσωπα που δεν υπάρχουν πια. Κάποιοι, με δική τους πρωτοβουλία και χωρίς κανένα όφελος, τις σκανάρουν μία-μία για να μη χαθούν από την υγρασία και τον χρόνο. Γιατί, όπως λένε, «η φωτογραφία έχει δύο κινδύνους»: ή μένει κλεισμένη σε ένα άλμπουμ που κανείς δεν ανοίγει, ή χάνεται μαζί με ένα κινητό που χάλασε.

Το ίδιο συμβαίνει και με τις μαρτυρίες. Οι τελευταίοι άνθρωποι που έζησαν από πρώτο χέρι το 1922, την προσφυγιά, τη φτώχεια, την ελπίδα της επιστροφής που κράτησε δεκαετίες, έχουν πια φύγει σχεδόν όλοι. Όσοι απομένουν, τα ξέρουν από τον παππού ή τη γιαγιά τους.

Ένα ξύλινο ταμπελάκι κουρείου φτιαγμένο το 1925 από έναν πρόσφυγα που έμαθε την τέχνη σε ξένη γη θα κοσμεί σε λιγο τους χωρους της ΕΜΘ, ένα ψηφιδωτό της Παναγίας της Βλαχέρνας φτιαγμένο από φωτογραφία σε ένα ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη αυτά είναι τα τελευταία απτά ίχνη μιας γενιάς που έφυγε κυριολεκτικά με “το βρακί που φορούσε” και έχτισε από το μηδέν μια καινούργια ζωή.

Μια γειτονιά που περιμένει να τη δουν όλοι

Το πιο δύσκολο κομμάτι δεν είναι όμως μόνο η μνήμη,είναι και το σήμερα. Πάνω από 200 κάτοικοι κινητοποιήθηκαν με υπογραφές και καταγγελία για τις συνθήκες της περιοχής: ρευματοκλοπές, ετοιμόρροπα κτίρια, εγκατάλειψη. Κάποιοι δεν έμειναν όμως μόνο στα λόγια αλλά ένεργοποίησαν αρχές και θεσμούς, υπηρεσία υγιεινής της περιφέρειας, πίεσαν για καταγραφή του οικιστικού ιστού. Κάποια βήματα έγιναν, μέσα από τη συνεννόηση με την περιφέρεια και τις αρμόδιες υπηρεσίες. Πολλά ακόμα λείπουν, γιατί ένα τόσο σύνθετο ζήτημα (ιδιοκτησιακό καθεστώς, χρηματοδότηση, θεσμικές αρμοδιότητες) δεν λύνεται εύκολα ούτε γρήγορα, όσο κι αν το θέλουν όλες οι πλευρές.

Είναι, όμως, ευθύνη όλων. Γιατί σπίτια που κινδυνεύουν να καταρρεύσουν πάνω σε ανθρώπους δεν είναι πολυτέλεια να περιμένουν τη γραφειοκρατία. Και μια γειτονιά που βρίσκεται διακόσια μέτρα από ένα από τα σημαντικότερα μουσεία της χώρας, που θα μπορούσε να γίνει γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία και τη σύγχρονη Θήβα, δεν αξίζει να μένει αόρατη. Ούτε από τον δήμο, ούτε από την πολιτεία, ούτε από κανέναν από εμάς.

Γιατί αξίζει να σταθούμε δίπλα τους

Η Ένωση Μικρασιατών Θήβας δεν ζητάει ελεημοσύνη. Ζητάει συνέχεια. Ζητάει το σχολείο της γειτονιάς να μη μαραζώσει, το εκκλησάκι της Αγίας Βαρβάρας να συνεχίσει να γεμίζει τον Δεκέμβρη, το χορευτικό να μπορεί κάποτε να χορέψει σε μεγαλύτερο χώρο, ο αργαλειός που βρήκαν να μη μείνει σκεπασμένος επειδή δεν χωράει πουθενά.

Ζητάει, πάνω απ’ όλα, να μη σβήσει ο μοναδικός τόπος στην Ελλάδα όπου η μνήμη της Μικρασίας δεν είναι μόνο λέξεις σε ένα βιβλίο, αλλά γειτονιά, δρόμος, σπίτι, άνθρωπος που ακόμα θυμάται.

Όσοι έζησαν εκείνα τα χρόνια έφυγαν κρατώντας μια ελπίδα που δεν πρόλαβε ποτέ να γίνει πραγματικότητα — την ελπίδα της επιστροφής. Το λιγότερο που τους οφείλουμε είναι να μην αφήσουμε να χαθεί ο τόπος όπου έχτισαν, αντ’ αυτού, την δεύτερη πατρίδα.