Κάθε 4 Σεπτεμβρίου, από το 2010, γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Σεξουαλικής Υγείας, μια πρωτοβουλία της Παγκόσμιας Ένωσης Σεξουαλικής Υγείας (WAS), οργανισμού που ιδρύθηκε το 1978 στη Ρώμη και σήμερα συντονίζει πέντε ηπειρωτικές ομοσπονδίες σεξολογίας —από την Αφρική έως τη Λατινική Αμερική και την Ασία-Ωκεανία— εκπροσωπώντας εκατοντάδες επιστημονικούς φορείς σε όλο τον κόσμο. Η ημέρα δεν είναι απλώς μια συμβολική αφορμή· λειτουργεί ως ετήσια υπενθύμιση ότι η σεξουαλική υγεία αφορά εξίσου το σώμα, το συναίσθημα και την κοινωνία, και ότι δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς σεβασμό στα σεξουαλικά δικαιώματα του ατόμου.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει τη σεξουαλική υγεία ως μια κατάσταση σωματικής, συναισθηματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας σε σχέση με τη σεξουαλικότητα — όχι απλώς την απουσία νόσου, δυσλειτουργίας ή αναπηρίας, αλλά μια θετική και σεβαστική προσέγγιση στη σεξουαλικότητα και τις σχέσεις, με δυνατότητα για ευχάριστες και ασφαλείς εμπειρίες, χωρίς καταναγκασμό, διάκριση ή βία. Είναι ένας ορισμός που τα τελευταία χρόνια έχει διευρυνθεί ώστε να συμπεριλάβει ρητά και τη σεξουαλική ευχαρίστηση και αυτονομία ως θεμελιώδη κομμάτια της ανθρώπινης ευημερίας, όχι απλώς ζητήματα πρόληψης νόσου.

Παρά τη θεωρητική αυτή πρόοδο, τα επιδημιολογικά στοιχεία που δημοσιεύονται κάθε χρόνο δείχνουν πόσο άνισα —και πόσο ανεπαρκώς— εφαρμόζεται στην πράξη αυτή η αντίληψη ανά τον κόσμο.

Η παγκόσμια εικόνα

Κάθε μέρα καταγράφονται πάνω από ένα εκατομμύριο νέα κρούσματα σεξουαλικά μεταδιδόμενων λοιμώξεων σε ανθρώπους ηλικίας 15-49 ετών, αριθμός που μεταφράζεται σε περισσότερα από 370 εκατομμύρια νέες μολύνσεις ετησίως μόνο από τέσσερις θεραπεύσιμες λοιμώξεις: χλαμύδια, γονόρροια, σύφιλη και τριχομονάδες. Πρακτικά, ένας στους 25 ανθρώπους παγκοσμίως ζει με τουλάχιστον μία από αυτές τις λοιμώξεις, ενώ πολλοί δεν το γνωρίζουν καν, καθώς αρκετές από αυτές τις παθήσεις μπορούν να παραμείνουν ασυμπτωματικές για μεγάλο διάστημα.

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η πορεία της σύφιλης: τα κρούσματα αυξάνονται αντί να μειώνονται τα τελευταία χρόνια, παρά τον στόχο των κρατών-μελών του ΠΟΥ να τη μειώσουν κατά 90% έως το 2030. Παράλληλα καταγράφεται και αύξηση κρουσμάτων «ανθεκτικής» γονόρροιας, δηλαδή στελεχών του μικροβίου που δεν ανταποκρίνονται πλέον στις κλασικές αντιβιοτικές θεραπείες — ένα φαινόμενο που οι ειδικοί παρακολουθούν με ιδιαίτερη ανησυχία, καθώς περιορίζει τις θεραπευτικές επιλογές.

Στο κομμάτι του HIV, περίπου 41 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σήμερα με τον ιό παγκοσμίως, με πάνω από ένα εκατομμύριο νέες μολύνσεις να καταγράφονται κάθε χρόνο. Είναι μια σημαντική βελτίωση σε σχέση με τη δεκαετία του ’90 και του 2000, χάρη κυρίως στη διεύρυνση της πρόσβασης σε αντιρετροϊκή αγωγή, όμως ο ρυθμός μείωσης των νέων μολύνσεων έχει επιβραδυνθεί τα τελευταία χρόνια, κάτι που ανησυχεί τους διεθνείς οργανισμούς δημόσιας υγείας — ιδίως μετά τις περικοπές σε διεθνή προγράμματα χρηματοδότησης, οι οποίες φοβούνται ότι θα μπορούσαν να αναστρέψουν μέρος της προόδου των τελευταίων δεκαετιών.

Αφρική

Η αφρικανική ήπειρος —και ειδικότερα η υποσαχάρια Αφρική— παραμένει η περιοχή που πλήττεται περισσότερο απ’ όλες. Περίπου έξι στους δέκα ανθρώπους που ζουν με HIV στον κόσμο βρίσκονται εκεί, ενώ η ήπειρος ευθύνεται και για το μεγαλύτερο μερίδιο των νέων μολύνσεων παγκοσμίως κάθε χρόνο. Οι υψηλότεροι δείκτες γονόρροιας και σύφιλης τόσο σε άνδρες όσο και σε γυναίκες καταγράφονται στην αφρικανική περιοχή.

Πίσω από τους αριθμούς κρύβονται βαθύτερα διαρθρωτικά προβλήματα: περιορισμένη πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη σε αγροτικές περιοχές, έλλειψη συστηματικής σεξουαλικής εκπαίδευσης σε πολλές χώρες, κοινωνικό στίγμα γύρω από τον έλεγχο για HIV και ΣΜΝ, καθώς και οικονομική εξάρτηση που δυσκολεύει ιδίως τις γυναίκες να διαπραγματευτούν ασφαλείς σεξουαλικές πρακτικές. Παρ’ όλα αυτά, η ήπειρος έχει σημειώσει και σημαντικά επιτεύγματα τις τελευταίες δύο δεκαετίες, με αρκετές χώρες της Νότιας και Ανατολικής Αφρικής να έχουν πετύχει θεαματική αύξηση της πρόσβασης σε αντιρετροϊκή θεραπεία.

Αμερική

Στη Βόρεια και Νότια Αμερική, η σύφιλη αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο πρόβλημα: η ήπειρος καταγράφει, μαζί με την Αφρική, τις μεγαλύτερες αυξήσεις κρουσμάτων σε ενήλικες τα τελευταία χρόνια, με ανησυχητική άνοδο και της συγγενούς σύφιλης — δηλαδή περιπτώσεων όπου η λοίμωξη μεταδίδεται από τη μητέρα στο έμβρυο, με σοβαρές συνέπειες για το νεογνό.

Στη Βόρεια Αμερική ειδικότερα εντοπίζεται και η υψηλότερη συγκέντρωση ενδοφλέβιας χρήσης ουσιών σε συνδυασμό με μετάδοση HIV, με δείκτες αισθητά υψηλότερους από τον παγκόσμιο μέσο όρο, κάτι που αναδεικνύει τη στενή σχέση ανάμεσα στη σεξουαλική υγεία και σε ευρύτερα ζητήματα δημόσιας υγείας, όπως η πρόσβαση σε προγράμματα απεξάρτησης και μείωσης της βλάβης. Αντίθετα, στη Λατινική Αμερική, η πρόκληση εντοπίζεται περισσότερο στις ανισότητες πρόσβασης ανάμεσα σε αστικά κέντρα και απομακρυσμένες περιοχές, καθώς και σε έμφυλη βία που συχνά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο μετάδοσης.

Ευρώπη

Στην Ευρώπη ζουν σήμερα περίπου 3 εκατομμύρια άνθρωποι με HIV, γύρω στο 8% του παγκόσμιου συνόλου — ποσοστό σχετικά χαμηλό σε σχέση με άλλες ηπείρους. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της τελευταίας διετίας, ωστόσο, δεν αφορά το HIV αλλά τα κλασικά σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα: τα ευρωπαϊκά κέντρα ελέγχου νοσημάτων έχουν κρούσει επανειλημμένα τον κώδωνα του κινδύνου για τη ραγδαία αύξησή τους σε πολλές χώρες του ηπειρωτικού βορρά και νότου.

Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό —και ανησυχητικό— παράδειγμα αυτής της τάσης. Μέσα σε τρία μόλις χρόνια, τα κρούσματα γονόρροιας τριπλασιάστηκαν, οι διαγνώσεις πρώιμης σύφιλης διπλασιάστηκαν, ενώ η χλαμυδιακή λοίμωξη σημείωσε αύξηση της τάξης του 50%. Οι ειδικοί συνδέουν εν μέρει το φαινόμενο με την αυξημένη κινητικότητα του πληθυσμού —ιδίως τους καλοκαιρινούς μήνες, όταν άνθρωποι από διαφορετικές χώρες της Ευρώπης έρχονται σε στενή επαφή μέσω τουρισμού— αλλά και με ελλείψεις στη συστηματική σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στα σχολεία, ένα θέμα που παραμένει αντικείμενο δημόσιας συζήτησης στη χώρα εδώ και χρόνια. Ως απάντηση, φορείς δημόσιας υγείας έχουν αρχίσει να λειτουργούν δομές δωρεάν, ανώνυμου και χωρίς ραντεβού ελέγχου σε μεγάλες πόλεις, συνδυάζοντας το τεστ με συμβουλευτική υποστήριξη πριν και μετά τη διενέργειά του.

Ασία και Ειρηνικός

Στη Νοτιοανατολική Ασία καταγράφονται περίπου 600.000 άνθρωποι που ζουν με HIV, ποσοστό σχετικά μικρό σε σχέση με τον τεράστιο πληθυσμό της περιοχής — αποτέλεσμα εν μέρει επιτυχημένων εθνικών προγραμμάτων πρόληψης σε χώρες όπως η Ταϊλάνδη. Όσον αφορά όμως τα τέσσερα βασικά θεραπεύσιμα ΣΜΝ, η εικόνα είναι διαφορετική: η περιοχή της Ωκεανίας, εντός της ευρύτερης ζώνης του Δυτικού Ειρηνικού, εμφανίζει τους υψηλότερους δείκτες επιπολασμού παγκοσμίως, τόσο σε άνδρες όσο και σε γυναίκες, ξεπερνώντας ακόμη και την Αφρική σε αυτόν τον συγκεκριμένο δείκτη — μια λιγότερο γνωστή πλευρά της παγκόσμιας εικόνας, καθώς η προσοχή των διεθνών μέσων επικεντρώνεται συνήθως αλλού.

Το μήνυμα της ημέρας

Πέρα από τους αριθμούς, το κοινό συμπέρασμα των ειδικών είναι ένα: η πρόοδος στην αντιμετώπιση των σεξουαλικά μεταδιδόμενων λοιμώξεων έχει σταματήσει να είναι επαρκής σε καμία ήπειρο, ανεξάρτητα από το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης. Οι δύο σταθερές που επαναλαμβάνονται σε κάθε έκθεση είναι η σημασία της έγκαιρης, ολοκληρωμένης σεξουαλικής εκπαίδευσης —προσαρμοσμένης στην ηλικία, επιστημονικά τεκμηριωμένης και απαλλαγμένης από στίγμα— και η ανάγκη για ελεύθερη πρόσβαση σε προληπτικό έλεγχο και θεραπεία, χωρίς οικονομικά ή κοινωνικά εμπόδια.

Η Παγκόσμια Ημέρα Σεξουαλικής Υγείας λειτουργεί έτσι κάθε χρόνο ως αφορμή όχι μόνο για απολογισμό, αλλά και για υπενθύμιση ότι η ενημέρωση, ο τακτικός έλεγχος και η συστηματική χρήση προφυλακτικού παραμένουν τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία πρόληψης — ανεξάρτητα από το πού βρίσκεται κανείς στον χάρτη.