Σήμερα, Παρασκευή 13 Νοεμβρίου, πολλοί θα κοιτάξουν το ημερολόγιο με μια δόση επιφύλαξης. Η Παρασκευή και 13 θεωρείται στη Δύση η πιο γρουσούζικη ημέρα του χρόνου, μια πεποίθηση που έχει γίνει ταινίες, αστεία, ακόμη και επιστημονική μελέτη. Πώς όμως προέκυψε;

Δύο προλήψεις που συναντιούνται

Η Παρασκευή και 13 είναι στην πραγματικότητα το άθροισμα δύο ξεχωριστών δεισιδαιμονιών.

Ο αριθμός 13. Ο 13 θεωρείται γρουσούζικος εδώ και αιώνες, ίσως επειδή έρχεται αμέσως μετά το 12, έναν αριθμό που συμβολίζει την πληρότητα: 12 μήνες, 12 ζώδια, 12 θεοί του Ολύμπου, 12 απόστολοι. Το 13 ήταν ο «παρείσακτος» που χαλούσε την τελειότητα. Στη σκανδιναβική μυθολογία, ο Λόκι, ο θεός της ραδιουργίας, εμφανίστηκε ως δεκατος τρίτος καλεσμένος σε δείπνο των θεών και προκάλεσε τον θάνατο του αγαπημένου Μπάλντερ. Στη χριστιανική παράδοση, στο Μυστικό Δείπνο καθόταν στο τραπέζι δεκατρία άτομα, με τον Ιούδα να είναι ο δέκατος τρίτος.

Η Παρασκευή. Για τους χριστιανούς, η Παρασκευή είναι η ημέρα της Σταύρωσης. Σε μεσαιωνικές παραδόσεις συνδέθηκε και με άλλα δυσοίωνα γεγονότα, ενώ ο Τσόσερ, στα «Canterbury Tales» του 14ου αιώνα, αναφέρεται ήδη στην Παρασκευή ως ημέρα ατυχιών.

Η ημερομηνία που άφησε ιστορία

Η πρώτη γνωστή καταγραφή της «Παρασκευής και 13» ως ιδιαίτερα γρουσούζικης ημέρας εμφανίζεται μάλλον πολύ αργότερα, τον 19ο αιώνα. Συχνά αναφέρεται μια βιογραφία του συνθέτη Τζοακίνο Ροσίνι, που πέθανε Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 1868, και η οποία συνέδεσε τη μέρα με την ατυχία. Η έκφραση έγινε ευρέως γνωστή στον 20ό αιώνα, και ο Τόμας Λόσον με το μυθιστόρημά του «Friday, the Thirteenth» (1907) έδωσε στη δεισιδαιμονία μεγάλη δημοσιότητα.

Το μεγάλο μύθευμα των Ναϊτών

Η πιο διάσημη εξήγηση ανάγεται στις 13 Οκτωβρίου 1307, μια Παρασκευή, όταν ο βασιλιάς της Γαλλίας Φίλιππος Δ΄ διέταξε τη σύλληψη των Ναϊτών Ιπποτών σε όλη τη χώρα. Πολλοί ιστορικοί όμως επισημαίνουν ότι η σύνδεση αυτή είναι μάλλον μεταγενέστερη και δεν έχει ισχυρά τεκμήρια ως αρχή της πρόληψης. Ο μύθος έγινε δημοφιλής χάρη στη λογοτεχνία, και ειδικά το «Κώδικας Ντα Βίντσι» τον έφερε ξανά στο προσκήνιο.

Φόβος με επιστημονικό όνομα

Ο φόβος της Παρασκευής και 13 έχει δικό του όρο: παρασκευοδεκατριοφοβία (paraskevidekatriaphobia), μια λέξη που επινόησε ο ψυχοθεραπευτής Ντόναλντ Ντόσεϊ. Ο όρος τριδεκαφοβία περιγράφει τον φόβο του αριθμού 13 αυτού καθαυτού. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που παρατίθενται συχνά, εκατομμύρια άνθρωποι στις ΗΠΑ νιώθουν κάποιο βαθμό άγχους αυτή τη μέρα. Πολλά κτίρια παραλείπουν τον 13ο όροφο, και ορισμένες αεροπορικές εταιρείες δεν έχουν σειρά 13.

Στην Ελλάδα η γρουσουζιά έχει άλλη μέρα

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο για εμάς: στην Ελλάδα και στον ελληνόφωνο κόσμο η γρουσούζικη ημέρα δεν είναι η Παρασκευή αλλά η Τρίτη 13. Η Τρίτη θεωρείται δυσοίωνη επειδή την Τρίτη 29 Μαΐου 1453 έπεσε η Κωνσταντινούπολη στους Οθωμανούς. Το ίδιο ισχύει και στην Ισπανία, όπου λένε «martes y trece». Έτσι, ό,τι για τους Δυτικούς είναι η Παρασκευή, για τους Έλληνες είναι η Τρίτη, κι όποιος μεγάλωσε στην Ελλάδα ίσως να μην είχε ακούσει ποτέ για «Παρασκευή και 13» αν δεν ήταν οι αμερικανικές ταινίες τρόμου.

Ο ρόλος του Χόλιγουντ

Η δεισιδαιμονία γιγαντώθηκε με την ταινία τρόμου «Friday the 13th» (1980) και τον μασκοφόρο δολοφόνο Τζέισον Βούρχις, που έκανε τη μέρα συνώνυμη του τρόμου στη λαϊκή κουλτούρα και γέννησε δεκάδες συνέχειες.

Έχει βάση η γρουσουζιά;

Η επιστήμη απαντά ξεκάθαρα: όχι. Μια γνωστή μελέτη του Ολλανδικού Κέντρου Ασφαλιστικών Στατιστικών το 2008 έδειξε ότι τις Παρασκευές και 13 αναφέρονται λιγότερα ατυχήματα και ζημιές από ό,τι τις υπόλοιπες Παρασκευές, ίσως επειδή οι άνθρωποι γίνονται πιο προσεκτικοί. Αντίθετα, το άγχος μπορεί να έχει πραγματικό κόστος, καθώς κάποιοι αποφεύγουν να ταξιδέψουν ή να πάνε στη δουλειά τους.

Μια ημέρα σαν όλες τις άλλες

Αν λοιπόν σήμερα σας διέφυγε το καφεδάκι ή χάσατε το λεωφορείο, μην το χρεώσετε στην ημερομηνία. Η Παρασκευή και 13 είναι, τελικά, ένα όμορφο παράδειγμα του πώς η ανθρώπινη φαντασία δένει μύθους, θρησκεία και λαϊκές δεισιδαιμονίες σε μια ιστορία που αντέχει αιώνες. Και όπως λέει και η λαϊκή σοφία: καλύτερα να χαμογελάμε, και, για καλό και για κακό, να χτυπήσουμε και ξύλο.

Καλή σας Παρασκευή, γρουσούζικη ή μη!