Η διαδρομή από τα δυτικά προάστια προς την ανατολική Στερεά και την Εύβοια περνά από τόπους σημαδεμένους διαχρονικά από φυσικές καταστροφές: Ελευσίνα, Μάνδρα, Βίλια, Θήβα. Η Μάνδρα κουβαλάει ακόμα τις πληγές από τις καταστροφικές πλημμύρες του 2017. Και φέτος, το καλοκαίρι του 2026, η περιοχή ξαναδοκιμάστηκε: η φωτιά που ξεκίνησε στα τέλη Ιουλίου κοντά στον Άγιο Νικόλαο Βοιωτίας έφτασε ως το Πόρτο Γερμενό και τον Κιθαιρώνα, προσθέτοντας τη μερίδα της στα πάνω από 200.000 στρέμματα που έχει χάσει φέτος η χώρα σε δεκάδες πυρκαγιές — και στα πάνω από 480.000 στρέμματα που έχουν καεί συνολικά στη Δυτική Αττική μόνο την τελευταία εννιαετία. Ο αέρας εδώ, ιδίως σε δίκυκλο, μυρίζει ακόμη καπνίλα — σαν η γη να μην προλαβαίνει να επουλωθεί από τη μια πληγή πριν ανοίξει η επόμενη. Κι από κάτω απ’ όλα αυτά, ο σεισμικός κάμπος της Βοιωτίας και της Εύβοιας θυμίζει διαρκώς πως η γη εδώ δεν σταματά ποτέ να κινείται.

Στρίβοντας προς τα παράλια του Κορινθιακού, το σκηνικό δεν αλλάζει — μόνο πυκνώνει. Στον Κιθαιρώνα, οι ανεμογεννήτριες που διακρίνονται πλέον με γυμνό μάτι από τις κορυφογραμμές πλησιάζουν τις 50. Ο Ελικώνας έχει γεμίσει. Το Σαγμάτιο όρος έχει περικυκλωθεί σχεδόν ολόκληρο. Και στο όρος Κορομπίλι, η πανίδα αρχίζει σιωπηλά να υποχωρεί μπροστά στους νέους γίγαντες που στήνονται στις πλαγιές της — σαν να ήρθαν τα άγρια να διώξουν τα ήμερα. Τώρα, ποια είναι τα άγρια και ποια τα ήμερα, ουδείς γνωρίζει πια με βεβαιότητα.

Στα σύνορα με τον νομό Φωκίδας, στο ακατοίκητο κομμάτι της διαδρομής, το μάτι έχει πια συνηθίσει τόσο πολύ την ανεμογεννήτρια που σχεδόν πάψει να την βλέπει — σαν να έγινε μέρος του τοπίου, σαν το ίδιο το βουνό. Κι όμως είναι εκεί, σε τέτοια πληθώρα, που αναρωτιέται κανείς αν αυτές τις ανεμογεννήτριες στις κορυφογραμμές τις φυτεύουν ή φυτρώνουν μόνες τους.

Υπάρχει ένα σημείο σε αυτή τη διαδρομή όπου το ζήτημα σταματά να είναι αφηρημένο. Ένα χωριό όπου οι φτερωτές δεν στέκονται πια μακριά, σε κάποια απόμακρη κορυφογραμμή, αλλά γυρίζουν κυριολεκτικά πάνω από τα κεφάλια των κατοίκων, σε απόσταση αναπνοής από τα σπίτια τους. Ο ίσκιος τους περνά μέσα από τις αυλές καθώς γυρίζουν, ο ήχος τους δεν σταματά ποτέ, μέρα νύχτα, καλοκαίρι χειμώνα. Να ζεις κάτω από κάτι τόσο τεράστιο, τόσο κοντά, αλλάζει τον τρόπο που βιώνεις ακόμα και τον ίδιο σου τον τόπο — το σπίτι σου δεν σου ανήκει πια εξ ολοκλήρου.

Στη Γερμανία, ο νόμος («κανόνας 10H») ορίζει πως μια ανεμογεννήτρια πρέπει να απέχει από την πλησιέστερη κατοικία τουλάχιστον δέκα φορές το συνολικό της ύψος. Για τις σημερινές τεράστιες κατασκευές, αυτό μεταφράζεται σε αποστάσεις που φτάνουν τα δύο, τρία, ακόμα και παραπάνω χιλιόμετρα — ανάλογα με το ύψος της μονάδας και τις πρόσθετες, συχνά αυστηρότερες, προδιαγραφές που θέτουν οι ίδιες οι κοινότητες!!!! Ο απλός πολίτης εδώ το μαθαίνει αυτό από φίλους και συγγενείς που ζουν στη Γερμανία, και είναι καχύποπτος — αλλά όχι χωρίς λόγο. Παλιά έκαιγαν δάση για να χτίσουν βίλες και ξενοδοχεία, τώρα, λέει ο λαός, καίνε για άλλους λόγους. Και ποιος θα του πει ότι έχει άδικο;

Σε αυτό το τοπίο —καμένο, πλημμυρισμένο, δονημένο, περικυκλωμένο, και ξανά όρθιο κάθε φορά— στέκονται πλέον εκατοντάδες ανεμογεννήτριες στις κορυφογραμμές, σαν καινούργιοι φρουροί πάνω σε γη που έχει πληρώσει βαρύ τίμημα με πολλούς τρόπους, πολύ πριν έρθουν αυτές. Προχωρώντας προς τη Θήβα και μετά προς τη Χαλκίδα, η πυκνότητά τους αυξάνεται ακόμη περισσότερο. Στο νότιο τμήμα της Εύβοιας, όπου άλλωστε στήθηκαν και οι πρώτες στη χώρα πριν από τριάντα και πλέον χρόνια, δεκάδες μονάδες —παλιές και καινούργιες— βρίσκονται η μία δίπλα στην άλλη, σαν δύο γενιές τεχνολογίας να συνυπάρχουν πάνω στον ίδιο λόφο, χωρίς να έχουν ρωτηθεί ποτέ αυτοί που ζουν από κάτω. Απότο αεροπλάνο δε η θέα περνωντας απο τα μέρη αυτα γίνεται ακόμη χειρότερη με την αντίθεση του άσπρου των ανεμογεννητριών στο μαύρο των καμμένων των τελευταίων χρόνων. Δεν είναι εύκολο να μείνει κανείς αμέτοχος μπροστά σε αυτή την εικόνα. Ούτε όμως είναι απλό να καταδικάσει κανείς κάτι που φαίνεται, σε πρώτη ανάγνωση τουλάχιστον, αναγκαίο.

Τι γίνεται, πού, πώς και πότε;

Οι πρώτες σύγχρονες ανεμογεννήτριες, στα τέλη της δεκαετίας του ’80, δεν ξεπερνούσαν τα 35 μέτρα ύψος — σχεδόν ταπεινές, σχεδόν ανεπαίσθητες στο τοπίο. Σήμερα, οι μεγαλύτερες υπεράκτιες μονάδες στον κόσμο αγγίζουν και ξεπερνούν τα 260-280 μέτρα, με φτερωτές διαμέτρου άνω των 240 μέτρων και ισχύ που πλησιάζει ή ξεπερνά τα 16 MW — αρκετή για να καλύψει την ενεργειακή κατανάλωση δεκάδων χιλιάδων νοικοκυριών από μία και μόνο τουρμπίνα. Μια εξέλιξη τόσο γρήγορη, που δύσκολα προλαβαίνει κανείς να συνηθίσει το τοπίο που αφήνει πίσω της.

Στην εγχώρια αγορά, οι πρώτες ανεμογεννήτριες εγκαταστάθηκαν στη χώρα μας πριν από περίπου 35 χρόνια, στη νότια Εύβοια — εκεί όπου σήμερα βρίσκονται και τα πρώτα «νεκροταφεία» του κλάδου, μονάδες που έχουν ήδη ξεπεραστεί τεχνολογικά και αντικαθίστανται. Λες και ακόμα κι αυτές οι ίδιες οι κατασκευές έχουν προθεσμία λήξης πάνω σε βουνά που δεν είχαν ποτέ.

Από τότε, η ανάπτυξη είναι σταθερή, αν και με διακυμάνσεις. Στο τέλος του 2025 η συνολική εγκατεστημένη αιολική ισχύς στην Ελλάδα έφτασε τα 5.695 MW, με 76 νέες ανεμογεννήτριες να συνδέονται στο δίκτυο μέσα στη χρονιά — αύξηση 6,4% σε σχέση με το 2024. Οι επενδύσεις μόνο για το 2025 ξεπέρασαν τα 420 εκατομμύρια ευρώ, και ήδη είναι υπό κατασκευή ή έχουν συμβολαιοποιηθεί πάνω από 1,1 GW νέων αιολικών πάρκων. Νούμερα που, όσο κι αν φαντάζουν αφηρημένα σε μια σελίδα, μεταφράζονται σε συγκεκριμένες κορυφογραμμές, συγκεκριμένα χωριά, συγκεκριμένα ζώα που χάνουν τον τόπο τους.

Το κέρδος και το τίμημα

Το κέρδος από ένα σύγχρονο αιολικό πάρκο μπορεί να φτάσει αρκετά εκατομμύρια ευρώ ετησίως στα ταμεία του νομού. Κι όμως, τα οφέλη στις τοπικές κοινωνίες παραμένουν παράξενα αόρατα, καθώς η αυτοματοποιημένη παρακολούθηση έχει μειώσει δραστικά τις ανάγκες σε προσωπικό επιτόπου. Πώς εξηγείται σε έναν κάτοικο ότι η γη του παράγει πλούτο που δεν βλέπει ποτέ να επιστρέφει;

«Άλλα μας έταξαν», λέει κάποιος κάτοικος περιοχής περικυκλωμένης πια από ανεμογεννήτριες. Άλλοι αναρωτιούνται, όχι χωρίς πικρία, αν είναι τυχαίο που τα «θεριά» ξεφύτρωσαν ακριβώς σε γη που είχε ήδη καεί. Ένας τρίτος θυμάται απλώς πως κάποτε εδώ κυνηγούσε, περπατούσε ελεύθερος — και τώρα δεν μπορεί πια.

Σε ένα πράγμα όμως συμφωνούν σχεδόν όλοι: από τότε που ήρθαν οι ανεμογεννήτριες, το ρεύμα κοστίζει λιγότερο. Μέχρι πότε, και με ποιο πραγματικό αντίτιμο, είναι ερώτημα που κανείς δεν έχει απαντήσει με ειλικρίνεια ακόμα.

Το περιβάλλον, ανάμεσα σε δύο κακά

Το περιβάλλον επιβαρύνεται έτσι κι αλλιώς, στον βωμό κάθε μορφής ενέργειας — δεν υπάρχει καθαρή διέξοδος, μόνο λιγότερο ή περισσότερο επώδυνες επιλογές. Η Ελλάδα οφείλει να διαφυλάξει τη χλωρίδα και την πανίδα της με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, συνδυάζοντας —όπου γίνεται— διαφορετικές πηγές πράσινης ενέργειας για να πετύχει τους στόχους της ως το 2050. Το ερώτημα δεν είναι αν θα πληρώσουμε κάποιο τίμημα, αλλά ποιο, και ποιος θα το πληρώσει τελικά.

Ερωτήματα που αξίζει να κρατήσει κανείς

Πόσο αξιόπιστη είναι στ’ αλήθεια η αιολική ενέργεια, όταν ο άνεμος δεν φυσά πάντα όταν τον χρειαζόμαστε; Μπορεί άραγε να γίνει κύρια πηγή ενέργειας μιας χώρας — όπως συμβαίνει ήδη στη Δανία, όπου αιολική και ηλιακή μαζί καλύπτουν πάνω από το μισό της κατανάλωσης, με στόχο το 84% ως το 2035; Τι γίνεται με την περίσσεια ενέργεια που παράγεται όταν φυσάει πολύ — χάνεται, ή μπορεί να αποθηκευτεί, όπως δοκιμάζεται ήδη σε νησιά όπως η Τήλος με υβριδικά συστήματα αιολικών, φωτοβολταϊκών και μπαταριών;

Είναι αλήθεια ακριβά αυτά τα έργα; Το κόστος έχει μειωθεί δραστικά τα τελευταία χρόνια, με τα χερσαία αιολικά να είναι σαφώς φθηνότερα πλέον από τα θερμικά. Ανακυκλώνονται όμως όταν φτάσουν στο τέλος τους; Το μεγαλύτερο μέρος του μηχανολογικού εξοπλισμού, ναι. Τα πτερύγια όμως παραμένουν άλυτο πρόβλημα, καταλήγοντας συνήθως σε ταφή — αν και νέες τεχνολογίες ανακύκλωσης ρητίνης βρίσκονται πλέον σε εξέλιξη. Ο κύκλος ζωής μιας ανεμογεννήτριας είναι συνήθως 20-25 χρόνια, με τα σύγχρονα μοντέλα να πλησιάζουν τα 30 — μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων που θα μεγαλώσει κάτω από τη σκιά τους. Η ελληνική νομοθεσία προβλέπει μέτρα αποκατάστασης του περιβάλλοντος όταν έρθει αυτή η ώρα, με τους επενδυτές υποχρεωμένους να επιστρέψουν τη γη όπως τη βρήκαν. Αν όντως γίνεται αυτό, μένει να το δούμε.

Ό,τι δεν λέγεται εύκολα

Υπάρχουν και όσα δεν χωράνε εύκολα σε νούμερα. Αρχαιολογικές θέσεις που δεν έχουν καν ερευνηθεί ακόμα, παραδοσιακά μονοπάτια, ένα φυσικό τοπίο που κινδυνεύει να χαθεί κάτω από το βάρος μεγάλων έργων υποδομής. Η ελπίδα για νέες θέσεις εργασίας που σπάνια επαληθεύεται, αφού οι μεγάλες μονάδες χρειάζονται ελάχιστο μόνιμο προσωπικό. Οι δρόμοι πρόσβασης που ανοίγουν βαθιά μέσα σε δάση για να φτάσει ο εξοπλισμός. Η ησυχία που έψαχνε κανείς στη φύση, και δεν τη βρίσκει πια εύκολα.

Και υπάρχει και αυτό που ζουν όσοι κατοικούν κάτω από τις φτερωτές που αναφέραμε: ο συνεχής θόρυβος που δεν σταματά ποτέ εντελώς, η σκιά που περνά ρυθμικά μέσα από τα σπίτια όλη μέρα, η αίσθηση ότι κάτι τόσο τεράστιο κινείται διαρκώς πάνω από το κεφάλι σου. Δεν είναι κάτι που περιγράφεται εύκολα σε αριθμούς αποστάσεων ασφαλείας — είναι κάτι που ζεις, ή δεν ζεις, ανάλογα με το πού έτυχε να βρίσκεται το σπίτι σου.

Το βάρος μιας σύγχρονης ανεμογεννήτριας, 300-400 τόνοι, με θεμελίωση εκατοντάδων κυβικών μέτρων μπετόν — ένα σημάδι που δεν σβήνει εύκολα από ένα βουνό. Η τιμή του ρεύματος που ο καταναλωτής πληρώνει, χωρίς πάντα να βλέπει με σαφήνεια το χαμηλότερο κόστος παραγωγής. Και τα πουλιά — γεράκια, αετοί, αποδημητικά — που σε περιοχές όπως η Καλιφόρνια χάνονται κατά εκατοντάδες κάθε χρόνο πάνω σε αυτές τις φτερωτές.

Φήμες ή ομαλή μετάβαση σε μια νέα πραγματικότητα;

Κυκλοφορούν επίσης, ανεπιβεβαίωτες προς το παρόν, φήμες για την πλευρά της Αντίκυρας και τους κολπίσκους του Αγίου Νικολάου και του Αγίου Ιωάννη: πως εξετάζονται εκεί μονάδες αποθήκευσης ρεύματος — τεράστιες μπαταρίες, ουσιαστικά — χωρίς κανείς προς το παρόν να εξηγεί δημόσια τι ακριβώς σχεδιάζεται, σε τι κλίμακα, και πόσο θα επιβαρύνει μακροπρόθεσμα τη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής, αν όντως αληθεύουν. Κι εδώ ακριβώς είναι το πρόβλημα: όταν η ενημέρωση λείπει, ο τόπος μαθαίνει τα σχέδια για το μέλλον του από το στόμα σε στόμα, κι όχι από όσους θα έπρεπε να το ανακοινώσουν πρώτοι.

Κι αν οι ανεμογεννήτριες προκαλούν ήδη τόσους ενδοιασμούς, το επόμενο κεφάλαιο μοιάζει ακόμα πιο δυσοίωνο. Άδειες για μονάδες αποθήκευσης ενέργειας —τεράστιες συστοιχίες μπαταριών— αρχίζουν δειλά δειλά να εκδίδονται, σχεδόν πάντα στις ίδιες ακριβώς περιοχές που φιλοξενούν ήδη τα αιολικά πάρκα. Λογικό, τεχνικά: εκεί υπάρχει ήδη σύνδεση με το δίκτυο, υπάρχει ήδη ο δρόμος πρόσβασης, υπάρχει ήδη η υποδομή. Κι όμως, το ερώτημα δεν λέγεται εύκολα, αλλά πρέπει να τεθεί: τι θα συμβεί στην επόμενη πυρκαγιά, όταν η φωτιά συναντήσει όχι μια ανεμογεννήτρια, αλλά έναν σταθμό γεμάτο μπαταρίες, στην ίδια καμένη, ξαναδοκιμασμένη πλαγιά; Είναι τα βουνά μας πλέον όμηροι μιας κατάστασης χωρίς γυρισμό — μια συσσώρευση υποδομών, η μία πάνω στην άλλη, στα ίδια σημεία που καίγονται ξανά και ξανά, χωρίς κανείς να έχει σταθεί να μετρήσει το συνολικό ρίσκο;

Υπάρχει και μια ευρωπαϊκή πολιτική που δείχνει άλλη ευαισθησία απέναντι στον πολίτη. Πόλεις στη Γερμανία και στη Νότια Κορέα έχουν ήδη απαγορεύσει ή περιορίσει τη φόρτιση ηλεκτρικών αυτοκινήτων σε κλειστά υπόγεια γκαράζ, ακριβώς επειδή η πυροσβεστική έκρινε το ρίσκο μη αποδεκτό για την ασφάλεια των κατοίκων — παρά τις πιέσεις της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την ηλεκτροκίνηση. Εκεί, δηλαδή, η πρόληψη μπήκε πάνω από τη βιασύνη. Στην αλπική Καρινθία της Αυστρίας μάλιστα, οι κάτοικοι κλήθηκαν να μιλήσουν οι ίδιοι: σε δημοψήφισμα τον Ιανουάριο του 2025, το 51,55% ψήφισε υπέρ της απαγόρευσης νέων ανεμογεννητριών σε βουνά και αλπικούς βοσκότοπους — ακριβώς στα χωριά όπου βρίσκονται ήδη ή σχεδιάζονται τουρμπίνες. Το αποτέλεσμα δεν είναι νομικά δεσμευτικό, και το Αυστριακό Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε εκ των υστέρων πως η ίδια η διατύπωση της ερώτησης ήταν πιθανόν κατευθυντική· ωστόσο, ακόμα κι έτσι, το μήνυμα παραμένει: κάπου στην Ευρώπη, κάποιος τουλάχιστον ρώτησε τον κόσμο που ζει δίπλα στα βουνά. Δεν συμβαίνει αυτό το κακό παντού — υπάρχουν τόποι όπου η φωνή του πολίτη μετράει, έστω και συμβολικά. Εδώ, αντίθετα, μοιάζει να μοιράζουμε αλόγιστα άδειες για «βόμβες» —έτσι τις αποκαλούν όσοι ανησυχούν— πάνω στον ελάχιστο φυσικό πλούτο που μας έχει απομείνει, χωρίς κανείς να έχει ρωτηθεί.

Δεν λείπουν πια και οι φωνές που μιλούν ανοιχτά για «καθεστώς» — για ένα σύστημα που αποφασίζει για τα βουνά χωρίς να ρωτά όσους ζουν από κάτω τους. Δύσκολο να τους πει κανείς πως αδικούν: όταν οι αδειοδοτήσεις προχωρούν με ελάχιστη πραγματική διαβούλευση, όταν τα υποσχόμενα οφέλη αποδεικνύονται στην πράξη πενιχρά, και όταν η ίδια πλαγιά καλείται να σηκώσει τουρμπίνες, δρόμους και τώρα και μπαταρίες η μία πάνω στην άλλη, η αίσθηση της ομηρίας δεν είναι παράλογη. Άλλοι πάλι βλέπουν εδώ όχι κακή πρόθεση, αλλά τη συνηθισμένη —έστω προβληματική— λειτουργία ενός συστήματος που έχει σχεδιαστεί για να πετυχαίνει ενεργειακούς στόχους και όχι για να ακούει τον πολίτη, με τη βιασύνη και τη γραφειοκρατία να κάνουν το υπόλοιπο. Το αποτέλεσμα, όσο κι αν διαφέρει η εξήγηση, μοιάζει το ίδιο για όποιον ζει εκεί.

Ερευνητικές ομάδες πανεπιστημίων που μελετούν τη χωροθέτηση αιολικών πάρκων σε σχέση με προστατευόμενες περιοχές —και, ολοένα συχνότερα, σε σχέση με κατοικημένες περιοχές— καταλήγουν συχνά σε παρόμοιες, μετριοπαθείς προτάσεις: προσωρινή αναστολή έγκρισης νέων αιτήσεων μέχρι να ολοκληρωθεί ένα ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τις ΑΠΕ· προτεραιότητα σε έργα εκτός περιοχών Natura και μακριά από κατοικημένους οικισμούς· χωροθέτηση κατά προτίμηση σε ήδη υποβαθμισμένη γη, με υπάρχον οδικό δίκτυο. Προτάσεις λογικές, αλλά που απαιτούν κάτι σπάνιο: υπομονή, εκεί όπου συνήθως επικρατεί η βιασύνη.

Οι άνθρωποι διαθέτουμε πέντε αισθήσεις — η διορατικότητα δεν είναι ανάμεσά τους. Ίσως γι’ αυτό, πριν βιαστούμε να κρίνουμε τι είναι σωστό, αξίζει απλώς να σταθούμε λίγο περισσότερο πάνω σε αυτές τις κορυφογραμμές — και κάτω από αυτές — και να αναρωτηθούμε τι αφήνουμε πίσω μας, και σε ποιους.