Κάθε 1η Οκτωβρίου, ο κόσμος σηκώνει το φλιτζάνι του για το δημοφιλέστερο ρόφημα του πλανήτη. Η Διεθνής Ημέρα Καφέ δεν είναι όμως μόνο μια αφορμή για έναν καλό εσπρέσο ή έναν ελληνικό «βαρύ γλυκό». Είναι μια υπενθύμιση ότι πίσω από κάθε γουλιά βρίσκονται εκατομμύρια άνθρωποι που ζουν από και γιά την καλλιέργειά του. Είναι σύνδεση, ατελείωτες συζητησεις σοβαρές και μη, ξενύχτια για εξετάσεις και βάρδιες παντώς τύπου….

Πώς καθιερώθηκε η ημέρα

Τον Μάρτιο του 2014 ο Διεθνής Οργανισμός Καφέ (ICO), που ιδρύθηκε στο Λονδίνο το 1963 υπό την αιγίδα του ΟΗΕ και συσπειρώνει χώρες παραγωγής και κατανάλωσης, αποφάσισε να θεσπίσει μια ημέρα αφιερωμένη στον καφέ. Στόχος ήταν να αναδειχθεί η οικονομική του σημασία, να ευαισθητοποιηθεί η κοινή γνώμη για τις δυσκολίες των καλλιεργητών και να προωθηθεί το δίκαιο εμπόριο. Ο πρώτος επίσημος εορτασμός έγινε το 2015 στο Μιλάνο, στο πλαίσιο της Expo, και από τότε επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο. Το 2026 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ενέταξε τη Διεθνή Ημέρα Καφέ στον κατάλογο των διεθνών ημερών του, με έμφαση στον καφέ ως πηγή βιοπορισμού για τις αναπτυσσόμενες χώρες και στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην παραγωγή.

Από τον Αιθίοπα βοσκό στα καφενεία της Ευρώπης

Η παράδοση θέλει το καφεόδεντρο να ανακαλύπτεται γύρω στο 600 μ.Χ. στην Αιθιοπία, όταν ένας βοσκός πρόσεξε πόσο ζωηρά γίνονταν τα πρόβατά του αφού έτρωγαν τους καρπούς ενός άγνωστου φυτού. Οι μοναχοί του γειτονικού μοναστηριού έφτιαξαν από αυτούς ένα αφέψημα που τους βοηθούσε στις ολονύκτιες προσευχές. Άλλη εκδοχή αποδίδει την ανακάλυψη στους Σούφι.

Τον Μεσαίωνα ο καφές καλλιεργείται στη νότια Αραβία, κοντά στην Ερυθρά Θάλασσα. Το 1470 φτάνει στη Μέκκα και ανοίγουν τα πρώτα καφενεία, παρά τις απαγορεύσεις των αρχών, που θεωρούσαν ότι απομακρύνουν τους πιστούς από τα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Το 1554 έμποροι τον φέρνουν από τη Δαμασκό στην Κωνσταντινούπολη, όπου ανοίγει το πρώτο καφενείο και σύντομα απλώνονται σχεδόν σε κάθε συνοικία.

Η Δύση τον αντιμετώπισε στην αρχή με καχυποψία, μέχρι που ο Πάπας Κλήμης Η΄ το 1600 τον «βάπτισε χριστιανικό», ευχαριστημένος από το άρωμα και τη γεύση του. Το 1615 πουλήθηκε στην Ευρώπη από τα φαρμακεία, με συνταγή, ως φάρμακο. Το 1652 άνοιξε στο Λονδίνο το πρώτο καφενείο της Δυτικής Ευρώπης, από τον Έλληνα Πασκουά Ροζέ. Το 1702 διαμορφώθηκε ο χαρακτηριστικός τύπος του παρισινού καφενείου, όπου σύχναζαν συγγραφείς, πολιτικοί και αστοί. Στο «Καφέ ντε Προκόπ» ο Βολταίρος λέγεται ότι έπινε 20 έως 40 φλιτζάνια τη μέρα.

Το ταξίδι προς τον Νέο Κόσμο

Στα τέλη του 17ου αιώνα οι Ολλανδοί έσπασαν το αραβικό μονοπώλιο και μετέφεραν την καλλιέργεια στην Ιάβα. Το 1723 ο Γάλλος αξιωματικός Γκαμπριέλ ντε Κλιέ πήρε κρυφά δενδρύλλια από τον βοτανικό κήπο του Παρισιού και τα έφερε στη Μαρτινίκα, και έτσι ο καφές πέρασε στην αμερικανική ήπειρο. Το 1727 ο Πορτογάλος αξιωματικός Φρανσίσκο ντε Μέλο Παλιέτα έλαβε, σύμφωνα με την ιστορία, βλαστούς καφέα ως δώρο από τη σύζυγο του κυβερνήτη της Γαλλικής Γουιάνας. Μεταφυτεύτηκαν στη Βραζιλία και έγιναν η αρχή της μεγαλύτερης φυτείας καφέ στον κόσμο.

Ο καφές σε αριθμούς

• Κάθε μέρα καταναλώνονται πάνω από 500 εκατομμύρια φλιτζάνια καφέ.
• Η παγκόσμια παραγωγή για τη σεζόν 2025/26 εκτιμάται σε περίπου 178,8 εκατομμύρια σακιά των 60 κιλών, ρεκόρ όλων των εποχών. Για το 2026/27 προβλέπεται νέο ρεκόρ, κοντά στα 190 εκατομμύρια σακιά.
• Η παγκόσμια κατανάλωση κινείται γύρω στα 175 εκατομμύρια σακιά τον χρόνο και συνεχίζει να αυξάνεται.
• Η Βραζιλία παράγει περίπου το 39% του παγκόσμιου καφέ, ακολουθούν το Βιετνάμ και η Κολομβία.
• Περίπου 6 στους 10 κόκκους που παράγονται είναι Arabica και οι υπόλοιποι σχεδόν όλοι Robusta.
• Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με περίπου 46 εκατομμύρια σακιά, και οι ΗΠΑ, με περίπου 23 εκατομμύρια, είναι οι μεγαλύτερες αγορές κατανάλωσης.

Ο καφές και το κλίμα

Το καφεόδεντρο ευδοκιμεί μόνο σε τροπικά και ισημερινά κλίματα, ανάμεσα στον Τροπικό του Καρκίνου και του Αιγόκερω. Η άνοδος της θερμοκρασίας, οι αλλαγές στις βροχοπτώσεις και οι συχνότερες περίοδοι ξηρασίας μειώνουν τις αποδόσεις, υποβαθμίζουν την ποιότητα και αυξάνουν τον κίνδυνο ασθενειών. Σε χώρες όπως το Μπουρούντι και η Ουγκάντα ο καφές είναι ζωτική πηγή εισοδήματος για εκατομμύρια αγρότες, που όμως παίρνουν συχνά μόνο ένα μικρό μέρος της αξίας του. Γι’ αυτό η ημέρα προβάλλει το δίκαιο εμπόριο, τα αγροδασικά συστήματα ανθεκτικά στην κλιματική αλλαγή και τη σωστή διαχείριση των αποβλήτων του καφέ, όπως φλοιοί, πολτός και κατακάθια.

Μια γουλιά περισσότερη σκέψη

Από τα μοναστήρια της Αιθιοπίας ως το πρωινό μας στο Μόναχο, ο καφές ενώνει ανθρώπους, φτιάχνει παρέες και συζητήσεις.