Υπάρχει μια στιγμή, ίδια σε κάθε γλώσσα και κάθε γωνιά της γης, που ένα παιδί ή ένας ενήλικας, βλέπει για πρώτη φορά ένα γράμμα να παίρνει νόημα. Είναι η στιγμή που ένας κόσμος ανοίγει. Σε αυτή ακριβώς τη στιγμή είναι αφιερωμένη η 8η Σεπτεμβρίου: η Διεθνής Ημέρα για την Εξάλειψη του Αναλφαβητισμού, που φέτος συμπληρώνει 60 χρόνια ζωής.

Μια ιδέα που γεννήθηκε από ελπίδα

Το 1965, στην Τεχεράνη, υπουργοί Παιδείας από όλο τον κόσμο συγκεντρώθηκαν με ένα κοινό όραμα: να μην αφήσουν κανέναν άνθρωπο έξω από τη γνώση. Από εκείνο το συνέδριο γεννήθηκε μια ιδέα τόσο απλή όσο και δυνατή — μια ημέρα αφιερωμένη στο δικαίωμα να διαβάζεις και να γράφεις. Το 1966 η UNESCO την έκανε θεσμό, και το 1967 ο κόσμος τη γιόρτασε για πρώτη φορά. Έξι δεκαετίες μετά, η υπόσχεση εκείνη παραμένει —πιο επίκαιρη από ποτέ.

Πέρα από τα γράμματα: τι σημαίνει πραγματικά «αναλφαβητισμός»

Δεν είναι μόνο η αδυναμία να διαβάσεις μια λέξη. Είναι η αδυναμία να καταλάβεις μια σύμβαση πριν την υπογράψεις, να διαβάσεις μια συνταγή φαρμάκου, να βοηθήσεις το παιδί σου στα μαθήματα, να νιώσεις ισότιμος πολίτης σε μια δημοκρατία. Η UNESCO ξεχωρίζει δύο μορφές:

• Οργανικός αναλφαβητισμός — όταν κάποιος δεν δίδαχτηκε ποτέ γραφή, ανάγνωση, αρίθμηση.
• Λειτουργικός αναλφαβητισμός — όταν κάποιος πήγε σχολείο, αλλά ο χρόνος και η ζωή «έσβησαν» ό,τι έμαθε, αφήνοντάς τον πιο ευάλωτο σε ψέματα, θεωρίες συνωμοσίας, χειραγώγηση.

Ο δεύτερος τύπος είναι σήμερα η σιωπηλή πληγή ακόμα και στις πιο αναπτυγμένες κοινωνίες — εκεί όπου, τυπικά, όλοι έχουν πρόσβαση σε εκπαίδευση, αλλά όχι όλοι έχουν καταφέρει να την κρατήσουν ζωντανή μέσα τους.

Δέκα χρόνια αγώνα: Κέρδος και αποτέλεσμα

Τα νούμερα δεν είναι απλώς στατιστικές· είναι εκατομμύρια ανθρώπινες ζωές:

• Το 2016, περίπου 758 εκατομμύρια ενήλικες παγκοσμίως δεν μπορούσαν να διαβάσουν ή να γράψουν — τα δύο τρίτα τους γυναίκες.
• Σήμερα, το 2024-26, ο αριθμός έχει μειωθεί σε περίπου 739 εκατομμύρια, ενώ ακόμη 272 εκατομμύρια παιδιά και έφηβοι μένουν έξω από το σχολείο.
• Το παγκόσμιο ποσοστό αλφαβητισμού των ενηλίκων έφτασε το 87%, με τους νέους 15-24 ετών να ξεπερνούν το 92% — μια τεράστια αλλαγή αν σκεφτούμε ότι στις αρχές του 20ού αιώνα μόλις το 12% της ανθρωπότητας ήξερε να διαβάζει.
• Ο «δυτικός κόσμος» φτάνει σχεδόν στο 98%, αλλά εκεί η μάχη έχει μετακομίσει στον λειτουργικό αναλφαβητισμό.
• Η ανισότητα παραμένει βαθιά: η Υποσαχάρια Αφρική και η Νότια Ασία κουβαλούν ακόμη το μεγαλύτερο βάρος, συχνά μέσα σε πολέμους, πείνα και διακρίσεις.
• Κι όμως υπάρχουν και ιστορίες ελπίδας: το Μπουτάν και το Νεπάλ κατάφεραν τη μεγαλύτερη πρόοδο παγκοσμίως τα τελευταία 50 χρόνια — από ένα πενταπλάσιο αλφαβητισμού που ξεκινούσε μόλις από το 20% του πληθυσμού.

Η πρόοδος υπάρχει. Είναι αργή, άνιση, αλλά υπαρκτή — και αυτό αξίζει να το κρατήσουμε σαν ελπίδα.

Κι εδώ, στην Ελλάδα

Το ποσοστό εγγράμματων ενηλίκων στη χώρα μας φτάνει το 91% (94% στους άνδρες, 88% στις γυναίκες), αριθμός που μας κάνει να σταθούμε λίγο, αφού μιλάμε για μια χώρα-μέλος της Ε.Ε., με περίπου 560.000 γυναίκες να μην έχουν ολοκληρώσει καν το δημοτικό σχολείο. Πίσω από κάθε νούμερο κρύβεται μια γυναίκα, μια γιαγιά ίσως, που δεν είχε ποτέ την ευκαιρία που δίνουμε σήμερα αυτονόητα στα παιδιά μας τα οποία, ευτυχώς, φτάνουν σε αλφαβητισμό 99,5%. Όμως ο λειτουργικός αναλφαβητισμός παραμένει μια σιωπηλή πρόκληση και για εμάς, με ανισότητες που ακόμη πληγώνουν παιδιά από ευάλωτες ομάδες, γεωγραφικά απομονωμένους μαθητές, παιδιά με αναπηρία.

60 χρόνια μετά: μια υπόσχεση που συνεχίζεται

Φέτος, τιμώντας τα 60 χρόνια του θεσμού, η UNESCO γιορτάζει στο Μεξικό, στις 8-9 Σεπτεμβρίου, με απονομή Διεθνών Βραβείων Αλφαβητισμού και συζητήσεις για το μέλλον. Το φετινό θέμα, «Γραμματισμός για τους ανθρώπους, τον πλανήτη και την ευημερία», μας θυμίζει ότι η γνώση δεν είναι πολυτέλεια, είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζεται ένας πιο δίκαιος, πιο βιώσιμος κόσμος.

Όπως τόνισε πρόσφατα και το Πανεπιστήμιο Αθηνών, η 8η Σεπτεμβρίου δεν είναι μια ημέρα για να απαγγείλουμε αριθμούς. Είναι μια ημέρα να θυμηθούμε πως κάθε παιδί που στερείται εκπαίδευση, κάθε ενήλικας που δεν μπορεί να καταλάβει τον κόσμο γύρω του, είναι μια χαμένη ευκαιρία, για εκείνον, αλλά και για όλους εμάς. Η γνώση δεν πρέπει να είναι προνόμιο λίγων. Πρέπει να είναι δικαίωμα όλων.