Για δεκαετίες, όταν η επιστήμη προσπαθούσε να εξηγήσει γιατί κάποιοι άνθρωποι ζουν περισσότερο από άλλους, το βλέμμα στρεφόταν σχεδόν αποκλειστικά σε παράγοντες όπως η διατροφή, η άσκηση, το κάπνισμα ή η κληρονομικότητα. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, ένας νέος παράγοντας μπαίνει όλο και πιο δυναμικά στη συζήτηση: ο χαρακτήρας μας. Νέα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν πως ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε, νιώθουμε και συμπεριφερόμαστε καθημερινά, δεν επηρεάζει μόνο την ποιότητα της ζωής μας, αλλά ενδεχομένως και τη διάρκειά της.

Μια από τις μεγαλύτερες μελέτες του είδους

Ερευνητική ομάδα με επικεφαλής το Πανεπιστήμιο του Λίμερικ, στην Ιρλανδία, προχώρησε σε μια εκτενή ανασκόπηση και μετα-ανάλυση δεκαετιών επιστημονικών δεδομένων, αντλώντας πληροφορίες από σχεδόν 570.000 ανθρώπους σε τέσσερις ηπείρους. Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν κάλυπταν αθροιστικά περίπου έξι εκατομμύρια χρόνια ανθρώπινης ζωής και κατέγραφαν πάνω από 43.000 θανάτους, καθιστώντας τη μελέτη μία από τις πιο εκτεταμένες που έχουν διεξαχθεί ποτέ γύρω από τη σχέση προσωπικότητας και μακροζωίας. Η εργασία δημοσιεύτηκε στο έγκυρο επιστημονικό περιοδικό Journal of Personality and Social Psychology.

Ποια χαρακτηριστικά «μετράνε» περισσότερο

Στο επίκεντρο των ευρημάτων βρέθηκε ο νευρωτισμός, δηλαδή η τάση κάποιου να βιώνει έντονο άγχος, ανησυχία και συναισθηματική αστάθεια. Υψηλά επίπεδα νευρωτισμού φάνηκε να σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο πρόωρου θανάτου, κάτι που οι ερευνητές αποδίδουν εν μέρει στη σωρευτική επιβάρυνση που προκαλεί το χρόνιο στρες στον οργανισμό, αλλά και σε συνήθειες υγείας που μπορεί να συνοδεύουν την έντονη αγχώδη διάθεση.

Αντίθετα, η ευσυνειδησία, δηλαδή η οργάνωση, η συνέπεια και ο αυτοέλεγχος, συνδέθηκε με μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής. Οι άνθρωποι που τείνουν να είναι μεθοδικοί και υπεύθυνοι φαίνεται να υιοθετούν ευκολότερα υγιεινές συνήθειες, να ακολουθούν πιστότερα ιατρικές οδηγίες και να αποφεύγουν συμπεριφορές υψηλού κινδύνου. Θετικό ρόλο έπαιξε επίσης η εξωστρέφεια: η κοινωνικότητα και η ενεργή επαφή με τους άλλους συνδέθηκαν με περίπου 3% χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου, πιθανότατα χάρη στο δίχτυ κοινωνικής στήριξης που δημιουργούν οι στενές σχέσεις.

Για δύο ακόμη χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, τη δεκτικότητα στην εμπειρία -δηλαδή την περιέργεια και τη διάθεση για νέα ερεθίσματα- και την προσήνεια -την τάση για συνεργατικότητα και εμπιστοσύνη- η έρευνα δεν εντόπισε σταθερή σύνδεση με τον κίνδυνο θανάτου. Αυτό δείχνει πως δεν λειτουργούν όλα τα στοιχεία του χαρακτήρα μας με τον ίδιο τρόπο απέναντι στην υγεία, αλλά κάποια φαίνεται να έχουν πολύ πιο άμεσο αποτύπωμα από άλλα.

Εξίσου σημαντικά με το εισόδημα και την εκπαίδευση

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά συμπεράσματα της μελέτης είναι πως η επίδραση συγκεκριμένων χαρακτηριστικών προσωπικότητας στη μακροζωία αποδείχθηκε συγκρίσιμη με εκείνη γνωστών κοινωνικοοικονομικών παραγόντων, όπως το εισόδημα, το μορφωτικό επίπεδο και άλλοι δείκτες κοινωνικής θέσης, στοιχείων που η επιστήμη εδώ και χρόνια θεωρεί καθοριστικά για τη διάρκεια της ζωής. Με άλλα λόγια, ο τρόπος που διαχειριζόμαστε το άγχος μας ή οργανώνουμε την καθημερινότητά μας μπορεί να «ζυγίζει» εξίσου βαριά με το πόσα χρήματα βγάζουμε ή πόσα χρόνια σπουδάσαμε.

Ο χαρακτήρας δεν είναι μια κλειδωμένη πόρτα

Το πιο ελπιδοφόρο μήνυμα που προκύπτει, ωστόσο, δεν είναι απαισιόδοξο. Η σύγχρονη ψυχολογία δεν αντιμετωπίζει πλέον την προσωπικότητα ως κάτι απολύτως στατικό και αμετάβλητο. Αν και ορισμένα χαρακτηριστικά παραμένουν σχετικά σταθερά στη διάρκεια της ζωής ενός ανθρώπου, πολλές μελέτες δείχνουν ότι μπορούν να εξελιχθούν μέσα από νέες εμπειρίες, την εκπαίδευση, την ψυχοθεραπεία ή συνειδητές αλλαγές στον τρόπο ζωής. Αυτό σημαίνει πως ακόμα κι αν κάποιος αναγνωρίζει στον εαυτό του έντονη τάση για ανησυχία ή δυσκολία στη διαχείριση του άγχους, η εικόνα δεν είναι μοιραία ούτε προδιαγεγραμμένη. Η προσωπικότητα μπορεί να αποτελεί έναν ακόμη κρίκο στη μακρά αλυσίδα παραγόντων που καθορίζουν την υγεία μας, σίγουρα όμως όχι τον μοναδικό, ούτε τον αμετάβλητο. Οι ερευνητές εκτιμούν πως τα ευρήματα αυτά ανοίγουν τον δρόμο για περαιτέρω μελέτη του πώς ακριβώς τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά επηρεάζουν βιολογικές διεργασίες και συνήθειες υγείας με το πέρασμα του χρόνου, αλλά και για πρακτικές παρεμβάσεις που θα βοηθούν τον καθένα να διαχειρίζεται καλύτερα το άγχος και να χτίζει πιο υγιεινές καθημερινές συνήθειες.