Με αφορμή την εισήγηση του Στέφανου Καβαλιεράκη

Επιμέλεια / Σύνταξη: Βασίλης Καραμαγκιόλης

Πώς ένας λαός θυμάται, τι επιλέγει να γιορτάσει και πώς μετασχηματίζονται οι ιστορικές μνήμες σε πολιτική και κοινωνική ταυτότητα μέσα στο χρόνο; Σε αυτά τα καίρια ερωτήματα επικεντρώθηκε η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ομιλία του ιστορικού Στέφανου Καβαλιεράκη.

​Μέσα από μια διεισδυτική διαδρομή στον ελληνικό και ευρωπαϊκό 19ο και 20ό αιώνα, ο κ. Καβαλιεράκης ανέλυσε τη λειτουργία των εθνικών επετείων, των συμβόλων και των τελετουργιών, αποδομώντας παράλληλα στερεότυπα και ιστορικές αγκυλώσεις.

​1. Ο Μηχανισμός των Επετείων: Από το παρελθόν στο παρόν

​Όπως τόνισε ο κ. Καβαλιεράκης, η επέτειος δεν αποτελεί απλή «επιστροφή» στο παρελθόν, αλλά έναν θεσμοθετημένο διάλογο ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Το κράτος θεσπίζει το πρωτόκολλο και την αργία, η Εκκλησία προσφέρει την απαραίτητη ιερότητα, το σχολείο μεταδίδει το αφήγημα, ο στρατός την πειθαρχημένη δημόσια εικόνα και οι δήμοι τοπικοποιούν τη μνήμη.

​Ωστόσο, κάθε επέτειος, την ίδια στιγμή που φωτίζει ορισμένα γεγονότα, αναπόφευκτα αφήνει άλλα στη σκιά. Η επανάληψη των τελετών (δοξολογία, κατάθεση στεφάνων, παρέλαση) δημιουργεί έναν κοινό συμπεριφορικό κώδικα, αλλά εγκυμονεί και τον κίνδυνο της «μηχανικής εκτέλεσης» όταν χάνεται η ουσιαστική κατανόηση του γιατί τιμούμε μια στιγμή.

​2. Η Διπλή Γιορτή: Ευαγγελισμός και Εθνική Παλιγγενεσία

​Ιδιαίτερη αναφορά έγινε καθιέρωση της 25ης Μαρτίου το 1838 από την Οθωνική Μοναρχία. Η ταύτιση της θρησκευτικής εορτής του Ευαγγελισμού με την έναρξη της Επανάστασης πρόσφερε στο νεοσύστατο βασίλειο μια ομαλή μετάβαση από τη θρησκευτική στην εθνική κοινότητα.

​Σε αντίθεση με άλλα ευρωπαϊκά κράτη που διέθεταν ήδη διαμορφωμένη πολιτική κοινότητα, στην ελληνική περίπτωση η κοινότητα που αυτοπροσδιοριζόταν βάσει θρησκεύματος μετασχηματίστηκε σταδιακά σε εθνική.

​3. Από τα «Αποβατήρια» του Όθωνα στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη

​Η ομιλία κάλυψε εμβληματικές στιγμές της δημόσιας εικονογραφίας και αρχιτεκτονικής της μνήμης:

• ​Τα Αποβατήρια: Η άφιξη του 17χρονου Όθωνα στο Ναύπλιο (25 Ιανουαρίου 1833) γιορταζόταν αρχικά ως ιδρυτική στιγμή της δυναστικής τάξης. Σταδιακά, το κέντρο βάρους μετακινήθηκε από τη βιογραφία του μονάρχη στη βιογραφία του έθνους.
• ​Το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη: Ανεγερθέν το 1932 (σε σχέδια των Λαζαρίδη, Φωκίωνος Ρωκ κ.ά.), συνέδεσε τη γαλλική πολεμική παράδοση με την ελληνική αρχαιότητα. Ο ανάγλυφος νεκρός πολεμιστής που αναπαύεται αλλά μοιάζει έτοιμος να σηκωθεί, ενέταξε τη νεότερη θυσία στο τοπίο της αρχαίας πόλης.
• ​Οι Μεγάλες Επέτειοι: Αναλύθηκαν οι εορτασμοί του 1930 (εκατονταετηρίδα με τη μεταφορά των οστών του Κολοκοτρώνη από τον Ελευθέριο Βενιζέλο), η εργαλειοποίηση του 1821 από τη δικτατορία το 1971 ως θέαμα, καθώς και ο αναστοχαστικός χαρακτήρας του 2021, όπου η πανδημία περιόρισε τις μαζικές συνευρέσεις αλλά ενίσχυσε την ψηφιακή και επιστημονική παραγωγή.

​4. Η διασπορά και το εθνικό κέντρο

​Ένα καίριο σημείο που συζητήθηκε —ιδιαίτερα σημαντικό για τον ελληνισμό του εξωτερικού— ήταν η σχέση ανάμεσα στη Διασπορά και το Εθνικό Κέντρο.

​Η δημιουργία ενός κυρίαρχου Εθνικού Κέντρου υπήρξε το μεγάλο επίτευγμα της Επανάστασης του 1821. Η Διασπορά υπήρξε πάντα αιμοδότης του κέντρου, ενώ το Εθνικό Κέντρο σημείο αναφοράς για τη Διασπορά. Σήμερα, οι εορτασμοί στη Διασπορά οφείλουν να ξεπερνούν τη φολκλορική επανάληψη και να αναδεικνύουν την ουσιαστική, αμφίδρομη αυτή σχέση.

​5. Αποφυγή ιστορικών απολυτοτήτων & «Εθνικοί Μύθοι»

​Σε ερώτηση σχετικά με τους εθνικούς μύθους (όπως το «Κρυφό Σχολειό»), ο Στέφανος Καβαλιεράκης υπογράμμισε ότι το ζητούμενο δεν είναι η ισοπεδωτική αποδόμηση, αλλά η αποφυγή των ιστορικών απολυτοτήτων.

​Υπήρχαν πράγματι περιοχές με δυσκολίες στην πρόσβαση στη μάθηση, όπου ιερείς δίδασκαν με εκκλησιαστικά κείμενα (Οκτώηχος, Ψαλτήρι), όπως υπήρχαν ταυτόχρονα και σπουδαία, οργανωμένα ελληνικά σχολεία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (Σχολή Βάμβα στη Χίο, Σχολή Ψαλίδα στα Γιάννενα, Φιλολογικό Γυμνάσιο Σμύρνης). Η συνθετική και κριτική ματιά είναι αυτή που επιτρέπει την ουσιαστική κατανόηση της ιστορίας.

​Η ιστορία δεν είναι μια άκαμπτη αποστηθισμένη αφήγηση, αλλά μια ζωντανή διήγηση που οφείλει να εκπαιδεύει, να προβληματίζει και να συνδέει το παρελθόν με τις προσδοκίες του μέλλοντος. Οι επέτειοι διατηρούν τη χρησιμότητά τους όσο γίνονται αφορμή για κριτικό έλεγχο, ιστορική γνώση και δημοκρατική αυτογνωσία